اهمیت قلم ونویسندگی از نظر اسلام

محمد علي برهاني شهرستاني

اهمیت قلم و نویسند گی از نظر اسلام

قلم ترجمان بزرگان بود    قلم بهتر از تیغ برّان بود

نسل آدمی ، جهت ابراز عواطف و احساسات درونی و خواسته ها و دستورات و باز دهی اندوخته های فکری و ابراز نظرات و عقاید خویش نیازمند به ابزار ووسا یل است که عمد ه ترین آ ن ها زبان و قلم است. گرچه از راه های دیگری نیز می توان منظور و مقصود و پیام خو درا به هم نوعان رساند ، همچون ایمأ و اشاره ودر آوردن صداهای شبیه صدا های حیوانات که انسان های ما قبل تاریخ از این طریق ها تبادله ی افکار نموده ، پیام های خود را به همدیگر می رسانیده اند ، و همچنان خنده و گریه که کودکان تا موقعی که زبان فرا نگرفته اند سرور خو د را در قالب خنده ، درد والم و گرسنگی و تشنگی شان را با گریه به پدر و مادر و سایر اطرافیان بیان می دارند .

تا نگرید طفل کی نوشد لبن     تا نبارد ابر کی روید چمن

وگاهی هم سکوت ، اعتصاب غذا ، تحصّن ، تغییر دادن قیافه و... وسیله ی بیان منویّات و خواسته ها و نیاز ها ی انسان واقع می شود . ولی در اکثر موارد زبان و قلم مورد استفاده قرار می گیرد واز این دو وسیله ، قلم اهمیّت بیشتری دارد. چون اثرش جاودانی و ماندگار است و نوشته به عنوان سند زنده تا آ خرین دوران حیات بشر باقی می ماند . امّا اثر زبان که به صورت خطابه ، سخنرانی ، درس ، مصاحبه ، و... ارایه می شود . اگر در قید کتابت در نیا ید تأ ثیرش همیشگی نیست ، در مرور زمان کم کم از ذهن ها محو می شود و برای نسل های آتی چیزی از آن باقی نمی ماند. « ما حفظ فرّ وما کتب قرّ » هر آنچه به حافظه سپرده شود از بین می رود ، ولی آنچه در نوشته در آید برای همیشه باقی می ماند .

بعضی از دانشمندان گفته اند : « البیان بیا نان : بیان اللسان و بیان الا اقلام ، بیان اللسان قد تدرسه اللاعوام و بیان الا اقلام  باق علی مرّ الایام »

بیان دوگونه است : بیان زبان و  بیان قلم ، بیان زبان با گذشت زمان کهنه می شود واز بین می رود ، ولی بیان قلم ها برای همیشه باقی می ماند .

می گویند : محدّث قمی (ه) در سفر بعد از صرف غذا مشغول نوشتن می شد ، یاران و همسفرانش به وی می گفتند : حاج آقا ! بگذار خستگی بگیریم واز این طرف وآن طرف گفت و شنود نماییم . ایشان در جواب می فرمود : بگذارید بنویسم چون شما می روید وزیر خاک مدفون می شوید ، امّا نوشته های من نسل اندر نسل باقی می ماند .

قرآن کریم . معصومین علیهم السلام ،دانشمندان،ادباء،نویسنده گان ، به نویسندگی اهمیت ویژه ای داده وبر ضرورت آن تأکید کرده اند.

خداوند در قرآن کریم اهمیت قلم و نگارش را چنان صریح و با تأکید بیان می کند که به قلم و آنچه می نگارد سو گند یاد می کند  « ن والقلم وما یسطرون » (قلم/1.)

بر اهل سواد پوشیده نیست که محکم ترین و بالاترین تأ کید سوگند یاد نمودن است آنهم به یک امر مهم و عظیم ، عظمت و اهمیت قلم و آنچه می نگارد در این که : سرچشمه ی پیدایش تمدن های انسانی ، پیشرفت و تکامل علوم ، بیداری اندیشه ها و افکار و شکل گرفتن مذهب ها و سرچشمه ی هدایت و آگاهی بشر است .

گردش نیش قلم بر صفحه ی کاغذ ، سرنوشت بشر را رقم می زند ، لذا پیروزی و شکست جوامع انسانی به نوک قلم ها بسته است .

قلم ، حافظ علوم و دانشها ، پاسدار افکار اندیشمندان ، حلقه ی اتصال فکرعلماء ، پل ارتباطی گذشته و آینده ی بشر است وحتی ارتباط آسمان و زمین نیز از طریق لوح و قلم حاصل شده است .

قلم ، انسان هایی را که جدا از هم ، از نظر زمان و مکان زندگی می کنند، پیوند می دهد .

قلم ، راز دار بشر و خزانه دار علوم و جمع آ وری کننده ی تجربیّات قرون و اعصار است ، اگر قرآن به آن سوگند یاد می کند به همین دلیل است زیرا همیشه سوگند به یک امر بسیار عظیم و پرارزش یاد می شود .

در نخستین آ یاتی که بر قلب مبارک پیامبر (ص) نازل شده است بعد از ذکر نعمت بزرگ خلقت و آفرینش ، بر مسأ له ی علم وقلم تکیه شده است ، « الذی علّم با لقلم »  ( علق / 4 )

پیامبر عزیز اسلام در ارتباط با نگارش سفارشات فراوان دارد ، به  عنوان نمونه به احادیث ذیل از آن بزر گوار اشاره می کنیم :

1-  نوشتن و نگارش ،علم و دانش را برای انسان نگه می دارد . « قیّدوا العلم با لکتابة » علم وداناش را با نوشتن دربند آورید و مقید سازید.

2-  اهمیت کتاب و کتابت و مقام و منزلت کاتب را این گونه بیان می فرماید : « من مات ومیرا ثه الدّ فا تر والمحابر وجب له الجنّة »  هرکس که بمیرد و میراث او دفاتر و دوات باشد بهشت برای او واجب و شایسته و بایسته است .

3-  « ثلاث تخرق الحجب وتنتهی الی ما بین یدی الله ، صریر اقلام العلماء وطی اقدام المجاهدین و صوت مغازل المحصنات » سه صدا است که حجاب ها را پاره می کند وبه پیشگاه خداوند می رسد ، صدای گردش قلم های دانشمندان به هنگام نوشتن و صدای گام های مجاهدان در عرصه ی جهاد و مبارزه و صدای چرخ نخ ریسی زنان پاکدامن .

4-  ودر حدیث دیگر قلم دانشمندان بر خون شهیدان برتری داده شده است : « مداد العلماء افضل من دماء الشهداء » وجهت افضلیت و برتری این است که قلم قانون الهی و ارزشهای دینی و مذهبی را تدوین می کند و فلسفه شهادت وا هداف و انگیزه های آن و آرمان های شهیدان را به تصویر می کشد و پیام خون شهدا را به جهان بشریت ابلاغ می کند . چه اگر قلم نبا شد  و قانون مکتب اسلام و ارزشهای آن و لزوم دفاع از آن و مقام شهید و شهادت تدوین نگردد ، انگیزه ی شهادت در کسی ایجاد نمی شود . زندگی شیرین است و باید شیرینی بالا تر از آن با شد تا آن فدای این شود ، خون انسان های مؤمن و سلاح رزم مجاهدان هماره در خدمت دین و مکتب و قلم بوده است .

همه ِ خوبی ها و نیکی ها و ارزشها مدیون قلم و طبع و نشر محصول افکار نویسند گان و قلم به دستان مسؤول و متعهداند ، نویسندگان و دانشمندان قلم بدست اند که ارزش می آفرینند  و بشریت را به ستیغ قله های رفعت و غرور وتر قی و تکامل و تمدن رهنمون می شوند ، قلم است که مقدس ترین وسیله در خدمت بشر است .

و اولین مخلوق خداوند قلم است و اولین کسی که قلم به دست گرفت وبا آ ن خط نوشت « ادریس» است و اینکه اولین قلم به دست یکی از انبیاء و پیامبران الهی است دلیل محکمی است بر تقّدس قلم و اهمیت نویسند گی .

حضرت امام صادق (ع) در روزگاری که کسی جرات نمی توانست به تدوین حدیث بپر دازد ، مردم را تحریک وتحریص بر تدوین علوم کرد ودر نتیجه از میان شاگردانش کسانی مانند : ابان بن تغلب ، کتاب « معانی القرآن » ومفضل بن عمر کتاب « توحید» و جابر بن حیان کتاب « شیمی» را نوشت ، چنانچه غیر از این ها افراد دیگری به تألیفات بسیاری پر داختند ، مانند زر اره بن اعین ، ابی بصیر ، محمد بن مسلم ، اسماعیل بن خالد و امثال آن ها ، تا جایی که کار تأ لیف در زمان امام صادق (ع) بالا گرفت و چهار صد شاگرد از امام صادق (ع) چهار صد کتاب ( در موضوعات مختلف ) نوشتند ، از همین جا بود که جنبش و حرکت نویسند گی در جهان اسلام آزاد شد و تنها محرّک این نهضت و جنبش در تاریخ اسلام ، امام ششم شیعیان بود ، ولی مورّ خان این نهضت مقدس و جنبش اصیل اسلامی را نا دیده می گیرند .

از جمله ی تشویقها وتحریکها ی امام صادق (ع) پیرامون اهمیت قلم و نویسندگی به فرمایشات ذیل استناد می کنیم .

1-   « اول ما خلق الله القلم » اوّلین چیزی را که خداوند آ فرید قلم بود.

2- « اکتبوا فانّکم لا تحفظون حتّی تکتبوا » ، بنویسید که تا ننویسید در حافظه نمی توانید بسپارید .

3- « هر عضوی از اعضای بدن را زکاتی است وز کات دست نگارش علوم و منافعی است که مسلمین از آن بهره مند گردد .

4 - « ما رأیت با کیا احسن تبسّما من القلم » هیچ گریانی را ندیدم که همچون قلم به زیبایی تبسم کند .

قلم گویای عواطف وتر جمان خرد آدمی است ، قلم بنیان گذار تمدنهای جامعه ی انسانی است ، قلم در گریه های مداوم خود شرح درد های جانکاه انسان ها می گوید ودر تبسّمی که همواره در میان دو لب دارد ، نشاط و عشق و شوق حیات ورمز زندگی و هزار گونه زیبایی نهفته است . ولی افسوس ، همین قلم هنگامی که به دست نا اهل افتد از نوکش قطره های خون می چکد وتبسمش نیش خندی است بر عالی ترین ارزشهای انسانی.

پیشوایان اسلام به اصحاب و یاران خود کراراً تأ کید نموده اند که احادیث اسلامی و علوم الهی را به رشته ی تحریر در آورند و برای نسل بعد از خود به ارث گذارند .

خوانند گان عزیز  جهت دست یابی بیشتر به فرمایشات معصومین (ع) پیرامون اهمیت نویسندگی به کتاب شریف  وسایل الشیعه – ج- 18 –ص 52 حدیث های 20-19 -18 -17 -16-14 . مراجعه نمایند.

بنا بر این قلم و نویسندگی یک پدیده ی بسیار مهم و ارزشمند در حیات بشری است . و انسان جهت رشد و شکوفایی اندیشه ها و تنویر افکار و القاء مطالب و ایجاد روابط وحل مشکلات و معضلات جمعی و فردی در لحظه لحظه ی از عمر نیازمند به قلم و نوشته است .

آلفونس دوده – ادیب فرانسوی- می گوید : « ملّتی که تاریخ گذشته و فرهنگ و زبان خو د را بخوبی بداند هر چند روزی اسیر ملّت دیگری گردد به منزله ی محبوسی است که کلید زندان خود را در جیب داشته باشد ، چنین محبوسی هر لحظه اراده کند می تواند از زندان خارج گردد » .

اگر دانستن تاریخ گذشته و فرهنگ و زبان ، کلید زندان ملّتهای محبوس و دربند است ، سازنده ی آن کلید قلم است و سازنده ی قلم ، تفکر و اندیشه ی انسان ، انسان ها ی متفکر و اندیشمند  و نویسندگان چیره دست اند که به وسیله ی قلم ، کتاب ها و آثاری مفید و ارزشمند تاریخی و دینی و فرهنگی و... از خو د بر جای می گذارند و نسلهای بعد از خود را با تاریخ کهن نیاکان و عادات و رسوم و فرهنگ ملّی و تاریخی شان چنان آگاه و مطلع می سازند که گویی خود در آن دوران می زیسته اند .

حضرت امام علی(ع) می فرماید: « من از تاریخ گذشتگان و پیشینیان آنقدر آ گاهی دارم که گویا با آنان بزرگ شده ودر آن روزگار زند گی نموده ام » از این فرمایش حضرت نیز اهمیت نوشتن و خواندن استنباط می شود .

هر گاه  وارد یک  کتابخانه ی بزرگ شوی با میلیونها  انسان عالم ، اندیشمند ، متفکر، مبتکر ، مخترع ، مکتشف ، عارف ، فیلسوف ، مورّخ ، محقق، ادیب ، نویسنده و... که از آغاز پیدایش تاریخ تا کنون در دنیای بشریت ظهور نموده اند ، روبرو می شوی ، پشت میز مطالعه که بنشینی و کتابی را باز کنی خو درا پای گفتار یکی از آنان می بینی که پیرامون موضوعی یا موضوعاتی صادقانه با شما صحبت می کند.

معیار و مقیاس پیشرفت تمدن ها وتر قی و تکامل ملتها و جوامع انسانی در تعداد قلم به دستان و تیراژ کتاب ها و نشریات و مجلات و جریده ها و تعداد کتابخانه و مراکز مطالعاتی  و مؤسّسات تحقیقاتی و تعداد خوانند گان و...آنها هستند . ملت وجامعه ای از تکامل و تمدن بیشتری بر خوددار خواهد بود که اهل قلم بیشتر و کتاب و کتابخانه ی زیادتر و خوانند گان و مطالعه کنند گانی بیشتر داشته باشد .

کشور عزیز ما افغانستان در دوران های قبل از انقلاب اسلامی از این لحاظ نسبت به اکثر کشور های جهان عقب مانده بوده است ، تا حدودی عالم وبا سواد داشته ایم . امّا نویسندگان ماهر و چیره دستی که بتوانند درد ها و رنجها و مشکلات مردم را در قالب نوشته در آورده وراه حل بسنجند ویا اندوخته های علمی و فکری خود را به قید کتابت در آورده برای ما به ارث بگذارند کم داشته ایم . اکثر علماء ما علم را آموخته اند امّا از تهیه ی ابزار و وسایل باز دهی آن غفلت کرده اند ، لذا با دریای از علم و معرفت زیر خاک رفته اندو اثری از ایشان بر جای نمانده است و بدین لحاظ در مرور زمان همان افتخار عالم بودن شان هم از یادها رفته است .

نویسندگی مظلوم ترین پدیده در بین علماء ما بوده است و اکثر علمای ما حتی قدرت نوشتن یک نامه ی ساده ی خانوادگی را هم نداشته اند ، مثل نجاری  می مانده اند که فن نجاری را یاد گرفته اما از تهیه ی تیشه و رنده و سایر ابزار و وسایل نجاری غفلت کرده اند.

اما در دوران انقلاب وبعد ازآن ، در کنار رستاخیز عظیم سیاسی و نظامی ، حرکت و جنبش فرهنگی و نویسند گی هم آغاز گردید واهل سواد ما بخصوص نسل جوان به قلم و نویسندگی روی آ ورده و در نشریات و مطبوعات و سایت ها ووبلاک های اینترنتی حضور یافته و آثار ارزشمندی را اریه داده ومی دهند ولی آمار قلم به دستان و کتب و مجلات و نشریات ، به حدی که در خورشأن مردم ما باشد نرسیده است و تلاش بیشتر از این لازم است .

نتیجه ی مقال اینکه :

 قلم تمدن ساز است ، زبان گویای تاریخ وپل ارتباطی جوامع انسانی است ، حافظ علوم و دانشها است « کل علم لیس فی القرطاس ضاع » هر دانشی که در کاغذ نباشد از بین می رود و تلف می شود ، خزانه دار افتخارات بشر است ، وسیله ی هدایت آ دمی است ، کلید زندان ملتها ی در بند است ، برنده ترین سلاح مبارزه با مفاسد است ، مأنوس ترین رفیق متفکران و محققان و نویسندگان است ، و مقدس ترین وسیله در خدمت بشر است .

و نویسنده ، مقام عالی و رفیع دارد ، واولین قلم به دست یکی از انبیای خداوند است ، کسی که میراث او دفاتر و دوات باشد بهشت برایش واجب است . گفته اند که: « اگر سیاهی مرکب نبود، کاغذ کر بود ، واگر سفیدی کاغذ نبود ، مرکّب کور»  امّا اگر نویسنده نبود ، هم قلم و مرکب  ،کر و کور بود وهم سفیدی کاغذ.

 

قلم

تیــــزوبرنــــده تر از تــیر و سنانست قلــم

گرچه نه ازتیرونه از جنس سنانست قلـــــم

ابر رحمت قلـــم و آب حیاتــــــش بـــــاران

به بیــان حافـــظ و هم نطـــق و بیانست قلم

گر نبودی او، نـــبود دانــــش تاریخ جهــان

هم جنــان را علـــم، هم عین جنانست قلــــم

خود نگاه کن تو به این مهر فروزان و ببین

من نگویـــم که چنــین اسـت وچنانست قــلم

کرد ظـــاهر قلم، اسرار و حکم را زوجــــود

همـــه اسرار جهــــان زیر زبانــــست قلـــــم

ره نبودی به سوی دانش وین هیــــچ زمتان

رهگشا هم سوی این هم سوی آنســــت قلتم

مظهر جهـــل و شقـــاوت بشـود جامـــعه ای

که در او مخفــی وبی نـــام ونشانست قلــــم

حافـــظ ملـــک و نگهبـــان جهانســـــت قلـم

یار نیکو تـــری از روح و روانـــــست قلـــم

دفترش به بود از صفــــحه رخســـاره حــور

که به آن صفحه و رخســــــار روانست قلــم

چونکه سوگند خداوند به نـــــون و قلم است

زین سبب در دو جهان فخر زمانست قلـــــم

یار نیکوی (بیانی ) است به خلــــوت گه او

هم دوا در مــــــرض و درد نهانســــت قلــم

شعر از: استاد خادم حسین بیانی

نقل از : نغمه های انقلاب – اثر استاد بیانی